Хатырыкская сельская модельная библиотека им. М.А.Охлопковой

Төрөөбүт  дойдуга таптал үөскээбит тиэргэниҥ иһиттэн саҕаланар диэн ырыаҕа бэрт сөпкө этэллэр. Төрөөбүт алааһыҥ, нэһилиэгиҥ, улууһуҥ кэрэ бэлиэ сирдэрэ, кини үлэһит дьоно  сүрэххэр-быаргар иҥэн оҕо эрдэххиттэн улаатыаххар диэри хаһан да умнуллубаттар. Үксүгэр киэн туттар киһиҥ  иһирэх кэпсээҥҥэ ахтыллар, уос номоҕор кубулуйар.

Марии Алексеевна ылбычча киһи кыайан хоһуйбат, хатыҥ чараҥнарынан тулаламмыт алааска кэрэ айылҕалаах сиргэ төрөөн буолуо, олус  истиҥ санаалаах. Колхозтаах  бааһынай дьиэ кэргэнигэр улааппыта. Төрөппүттэрэ 14 саастарыгар ыал буолан ботуччу 20 оҕоломмуттара да онтон тутан хаалбыттара үһүөйэх эрэ оҕо.

Охлопковтар иллээх дьиэ кэргэннэрин 1937 сыл атыйахтаах уулуу аймаабыта. Ол курдук, ийэтин бинргэ төрөөбүт уон сыл балыс быраата Максим Аммосов алҕаска норуот өстөөҕө  аатыран тутуллуоҕуттан ыла, олохторо огдолуйбута.. Ол туһунан Мария Алексеевна бэйэтин ахтыытыгар маннык суруйбута баар: «Ийэбэр сотору-сотору оройуонтан кэлэн дьэгдьийэн бараллара, наар сайылыктарынан  көһө сылдьан улааппыппыт. Ийэм эрэйдээх ытыы ытыы, мии- гин сүгэн, ууга түһэ сыһа-сыһа Эбэ алаастарыгар баар ыалга сайынын кутуу чэй, хамса табах, хааһы бурдуга була диэн сэргэхсийэ киирэрин өйдүүбүн. Сити курдук оҕо сааһым буор муосталаах, саах сыбахтаэх саха балаҕаныгар, сайынын айылҕа барахсан оҕолоон киһи–хара буолбутум. Итилэр бары тэбэн олус иринньэх, ыарыһах  буола улааппытым”.

Оҕо сааһа бэрт эрэйдээхтик ааспыта. Наһаа ыалдьар этэ. Онуоха эбии «троцкист аймаҕа” диэн үөҕэллэрэ. Оҕо  саас, мэник, дьоллоох кэмигэр саастыылаахтарын кытта күлэр-үөрэр, оонньуур диэни  билбэккэ улааппыта. Кини хайаан да үөрэнэр баҕа санаалааҕа. Ыалдьан, хатан хаалбыт кыыс колхоз үлэтин кыайбатын билинэрэ . Хайдах эмит гынан үөрэнэргэ толкуйдуура. Түүн түһээн куоракка баар буолан хаалара. Тугу эрэ ааҕа олорор буолар. «Ийэбэр комөлөспүт киһи»,—диэн саныыра. Сэрии бүтэн, дьон-сэргэ олоҕо арыый да тупсубута, Мария Алексеевна кыра сылдьан ыарыһахтаан оскуолаҕа ыалдьа-ыалдьа, тохтуу-тохтуу да үөрэннэр, күүстээх санаата баһыйан Якутскайдааҕы култуурунай-сырдатар оскуола  библиотечнай отделениетыгар 1949 с.  үөрэнэ киирбитэ ыалдьан кэтэхтэн үөрэнэргэ күһэллибитэ да буоллар этэҥҥэ  бүтэрбитэ..

1955 сылтан ыла төрөөбүт-үөскээбит Хатырыгар библиотекарынан ананан үлэлии кэлбитэ. Дьэ ити кэмтэн ыла библиотека үлэтигэр эриллэн, сыралаах үлэтэ саҕаламмыта. 1958 сылтан Хатырык библиотеката Өрөспүүбүлүкэтээҕи култуурунай-сырдатар училище студеннара практикаланар базовай Киининэн буолбута. Барыта 58 студент  кэлэн  үлэҕэ үөрэнэн барбыттара.

Мария Алексеевна түөрт төгүл олохтоох Совет депутатынан  быыбарданан элбэх үлэни ыыппыта. Депутат быһыытынан үөһэ турар тэрилтэлэринэн туруорсан, нэһилиэккэ элбэх наадалаах боппуруостары быһаартарбьпа. Ол курдук М,А, Охлопкова быһаччы туруорсуутунан 1963 сылтан күн бүгүнүгэр диэри Дьокуускайтан  Хатырыкка күннэтэ автобус сырыыта олохтоммута.

Кини нэһилиэгэр библиотекарь эрэ буолбатах этэ. Кини нэһилиэк, колхоз олоҕор активнайдык кыттара. Агитпункт сэбиэдиссэйэ, Сардаҥа хаһыат редакциятын чилиэнэ, үчүгэй агитатор, нэһилиэк дьахталларын сэбиэтин, норуот суутун бэрэссэдээтэлэ о д.а общественнай дуоһунаһа элбэх этэ.

1940 сыллаахха библиотека 940 экз. кинигэлээх буоллаҕына 60 сылларга кинигэ ахсаана 12 тыһыынчаттан тахса буоларын ситиспитэ.

Мария Алексеевна таайын Махсыым туһунан ийэтин кэпсээниттэн билэ улааппыта. Кини олоҕун биир саамай  ыра санаата – кини олоҕун дьиҥ чахчы кырдьыгын кэпсиир история музейа этэ. Ийэтэ кистээн ытыырын, Раиса Цугель 1947 сыллаахха ыыппыт суругун  тутан баран төһөлөөх долгуйбуттарын киһи тылынан сатаан кэпсээбэт. Ол сурукка: “Максиммыт 10 сыл хаайыытын болдьоҕо туолла, билигин дьэ дьиэбитигэр  күүтэбит”, – диэн тыллары итэҕэйбэтэхтэрин да иһин ээр-сэмээр кэтэһэрин сэрэйэллэрэ эрэ.

1956 сыл Раиса Цугель дьонугар телеграмма ыыппыта: Максим дьыалата хаттаан көрүллэн, сымыйанан буруйдаммыта дакаастанна, онон аны эһигини атаҕастыыр дьон баар буоллахтарына бу суругунан сууттаһыаххытын да сөп диэн суруга тигинээн кэлбитэ. Оо онуоха ийэтэ Натааһа: Эппитим ээ, этэрим да мин оҕом, мин Махсыымым хаһан да норуотун таҥнарбатаҕа, ким да ону итэҕэйбэтэҕэ, – диэхтээбитэ ытыырын кыатана сатыырын быыһыгар. Уонна сундуугун түгэҕиттэн маҕан ырбаахылаах сурдьун хаартыскатын суулуу сылдьарын таһааран остуолга сиэркилэ иннигэр уурбута.

Ити кэмтэн ыла Мария Алексеевна ийэтинээн Наталья Кириковналыын  таайын туһунан матырыйааллары хомуйарын, мунньарын саҕалаабыта. Ол кып кыракый хаһыакка тахсыбыт ыстатыйалартан, дьон ахтыыларыттан саҕаламмыт үлэ билигин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннаһын музейа буолан Хатырыкпыт биир саамай киэн туттар миэстэтинэн буолла. Мария Алексеевна музей арыллыытыгар: Баҕа санаам дьэ толору туолла … диэн ытамньыйан ылаахтаабыта…

Кини сыралаах үлэтэ сыаналанан  1963 сыллаахха улуус библиотекатын историятыгар бастакынан Саха сирин култууратын үтүөлээх аата иҥэриллибитэ. ССРС култууратын министиэристибэтэ 1970 сыллаахха “Туйгун үлэтин иһин” бэлиэнэн наҕараадалаабыта.

1958 сылллаахха бүтүн Россиятааҕы көрүү активистката;

1974-75 сылларга өрөспүүбүлүкэҕэ Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕынан тахсыбыта.

Култуура үлэһиттэрин 1959 -1-кы, 963- 2-с, 1973 4-с съезтэрин дэлэгээтинэн талыллыбыта

1980 сыллаахха Хатырык орто оскуолатын Бочуотун кинигэтигэр үйэ-саас киллэриллибитэ. 1987 с. Нам улууһун Бочуоттаах Гражданина. 1987 с. республикансканскай суолталаах персональнай пенсионерка, тыыл, үлэ бэтэрээнэ.

Российскай Федерация министиэристибэтин 1 –кы истиэпэннээх Дипломунан, САССР култууратын министиэристибэтин, Профсоюз уобаластааҕы, коммунистическай партия, комсомол обкомун улуус, нэһилиэк Бочуоттаах Грамоталарынан наҕараадаламмыта.

Мария Алексеевна туруорсуутунан биһиги Хатырыкпытыгар музыкальнай оскуола, саҥа таас оскуола, культура дьиэтэ, библиотека дьиэлэрэ, Хатырык Дьокуускай  автобус сырыыта, асфальт суолбут оҥоһуллан, тутуллан   үлэлии туралларыттан махтаныах эрэ кэриҥнээхпит.

Бу биир кып-кыракый, хачаайы ыарыһах, библиотекарь  дьахтар холугар сүҥкэн үлэ оҥоһуллубутунан биһиги библиотекардар киэн туттабыт, үлэбитигэр холобур оҥостобут.